ماء حميم و لسع حيات و عقارب ) و روحانى و منشأ آنها ثمرات اعمال و مبادى اين اعمال - نيات و ارادات و . . . - مىباشد و هر عملى از زشت و زيبا و نيك و بد ، در نفس اثرى به وديعه مىگذارد و اگر مبدأ معاصى - نعوذ باللّه منه - و ثمرات نيات و اعمال ، در نفس و باطن روح مستقر شود به نحوى كه نفس ، با اين مبادى و آثار خو بگيرد و به تدريج ، ملكهء مبدأ عصيان در انسان حاصل شود كه بدون حصول انفعالى نفسانى و ترس از خدا و عذاب آخرت انسان منغمر در معاصى رو به معاصى آورد و يا احيانا در صدد توجيه عصيان خود برآيد و يا مثل برخى از حكّام ، خود را مالك رقاب نفوس ابريا به حساب آورد و از براى تجاوز بر نفوس و تسلط بر دماء و نواميس ، چه بسا خود را ملهم از غيب وجود ، نشان دهد ، صورت انسانى و باطن نفس ناطقهء خود را از دست داده و ملكوت او در جلباب شقى بالذات و سبع و درندگان و وجود اخروى او در سلك شياطين قرار گرفته و معذّب او همان صورت ملكوتى اوست كه از باب رسوخ ، طبيعت ثانوى و جوهرى و بالأخره صورت نفس و فصل مقوم ذات او گرديده عين حقيقت شده و چنين نفوسى هرگز بوى رحمت حق را در مشام جان خود احساس ننمايد . و لا يبعد كه نفوس منغمر در دنيا كه وجههء همّ آنها به جهات دنيا زيادتر از جهات آخرت است به عذاب دائمى مبتلا شوند - پناه بر خدا كه الهى نعوذ بك منك - نگارنده ، در مسأله خلود كفار و اشقيا در عالم عذاب و كيفيت انقطاع عذاب و يا دوام آن - انقطاع و عدم انقطاع نسبت به نفوس مختلف - در ضمن شرح مرام حكيم دانا آقا على مدرس ( قدس سره ) مفصل بحث مىنمايد . اما مسأله اخذ موت در تعريف انسان كما هو المنقول من القدماء ، از اين جهت شايد اين قيد را در تعريف آورده‌اند كه كمال انسان ، بعد از موت حاصل مىشود و تا انسان در اين نشأت اقامت دارد ، به فعليت تام لايق مقام خود نمىرسد و تا از قوه به فعليت نرسد ، حد وجودى آن ، تمام نيست . و شايد مراد ، موت اختيارى باشد و تا باب فناى فى اللّه بر روى انسان گشوده نشود ، به مقام كمال انسانى نمىرسد و انسان به مقام مظهريت جميع اسماى الهى وقتى مىرسد كه تمام اسما ، بالفعل در